E-learning 2.0 cz.2

» E-learning 2.0 - przegląd technologii i praktycznych wdrożeń cz.2

Możliwości zastosowania edukacyjnego zaprezentowanych powyżej technologii i usług są bardzo szerokie. Sam już mechanizm wiki może stanowić znakomitą podstawę przykładu zmian w nauczaniu, w szczególności w e-learningu. Próbując postawić wyraźną granicę pomiędzy e-learningiem tradycyjnym a e-learningiem 2.0 (wzorem Web 2.0), powinno się zastąpić tradycyjną platformę e-learnigową platformą wiki [17]. Krok taki sygnalizowałby przejście od dostarczania użytkownikom gotowych treści dydaktycznych na rzecz narzędzi i scenariuszy umożliwiających budowę treści przez kursantów, a więc postawienie na kooperację i współtworzenie treści w czasie zajęć online.

Praktycznym przykładem wykorzystania mechanizmu wiki w edukacji powszechnej i zarazem rozwoju idei budowy treści przez użytkowników, jest projekt Wikiversity [18], który skupia internautów przy tworzeniu i wykorzystaniu wolnych zasobów edukacyjnych. Podstawowym celem projektu jest wspomaganie uczenia się poprzez działanie i współpracę przy konstrukcji zasobów edukacyjnych. Jest to zatem główna różnica w porównaniu z encyklopedią Wikipedia, w której finalny artykuł (strona tematyczna) jest najistotniejszy. Wikiversity stawia na edukację poprzez zabawę oraz tworzenie odpowiedniego środowiska edukacyjnego. Innym przykładem jest serwis M-files Wiki - Encyklopedia Zarządzania [19]. Portal prowadzony jest na serwerze Katedry Procesu Zarządzania Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie i jego głównym celem jest popularyzacja treści z zakresu szeroko pojętego zarządzania. Prowadzący Encyklopedię starają się osiągnąć jak najwyższą wiarygodność publikowanych treści, dlatego też wszystkie tworzone i edytowane hasła zatwierdzane są przez ekspertów. Wartość edukacyjną M-files Wiki podnosi dodatkowo przygotowany przez prowadzących spis z kategoryzacją haseł, dzięki czemu użytkownicy mogą korzystać z Encyklopedii jak z podręcznika. Elementami M-files Wiki, które odróżniają ją od Wikipedii są także prezentacja autorów haseł tuż pod treścią oraz wymóg założenia konta i logowania się przy tworzeniu i edycji haseł.

Mechanizm wiki może mieć także wiele zastosowań w ramach tradycyjnych procesów dydaktycznych (zajęć w klasie) oraz w ramach tradycyjnego e-learningu (zajęć online). Może służyć m.in. tworzeniu i udostępnianiu przez grupę nauczycieli listy lektur i dodatkowych materiałów dla danego przedmiotu lub też grupowym pracom studentów przy konstrukcji odpowiedzi na zadane polecenie. Możliwość budowy szkieletu artykułu w serwisach typu wiki pozwala też nauczycielowi na przygotowanie ram projektu (czy też szablonu odpowiedzi na zadanie), którego wypełnienie treścią ma być zadaniem dla grupy studentów. Dodatkowo opcje oznaczania fragmentów treści oraz monitoring prowadzonych prac (tworzenia i edycji treści) przez studentów mogą stanowić formę bardzo czytelnej i wartościowej informacji zwrotnej dla nauczyciela.

W powyższym przykładzie efektywny monitoring mogą zapewnić kanały RSS. W takim przypadku ich rolą jest wspomaganie procesu dydaktycznego poprzez utrzymywanie wiedzy nauczycieli i studentów nt. stanu prac nad projektem na stale aktualnym poziomie.

Blog może mieć równie szerokie zastosowanie edukacyjne jak mechanizm wiki. Powszechny dostęp do serwisów umożliwiających założenie bloga i wejście do blogosfery przysporzył tej technologii bardzo dużą popularność. Nie sposób wymienić kilku najważniejszych blogów o profilu edukacyjnym, szczególnie ze względu na ich liczbę. Poszczególne blogi prowadzone są przez jednostki, zaś cecha współtworzenia treści jest znacznie mniej rozwinięta niż w mechanizmach wiki, a w związku z tym rozproszeniem aktywności, mamy oczywiście do czynienia z nieporównywalnie większą liczbą blogów od serwisów wiki. Trzeba natomiast zwrócić uwagę na starania uczelni wyższych w kierunku systemowego włączania usług blogowania do kultury edukacyjnej. Przykładem może służyć Harvard Law School, która udostępnia serwis blogów [20] dla całej społeczności Uniwersytetu Harvarda. Swoje blogi prowadzą zarówno nauczyciele akademiccy, jak i studenci.

Można też doszukiwać się wielu zastosowań blogów w procesach dydaktycznych oraz okołodydaktycznych. I tak np. nauczyciel może wykorzystywać blog do pracy z grupą studentów w celu publikacji ogłoszeń czy przekazywania informacji zwrotnej z analizy prac i zadań. Może też prowadzić blog naukowy, umożliwiający studentom pozyskanie wiedzy wykraczającej poza minimum programowe danego przedmiotu. W przypadku zajęć o profilu warsztatowym i seminaryjnym istnieje możliwość zastosowania mechanizmu blogowania dla zwiększenia interakcji i aktywności studentów. Posiłkując się przykładem blogu naukowego - można zobligować studentów do komentowania wpisów, a także prowadzenia rozbudowanej dyskusji na tematy sygnalizowane w blogu. Funkcje komentowania i dyskusji są zwykle opcjonalnie dostępne w aplikacjach do blogowania.

Praktycznym przykładem zastosowania blogów w ramach zajęć elearningowych ze studentami może być następujący schemat:

1. wskazanie studentom blogu i jego prezentacja przez nauczyciela;
2. polecenie wyboru tematu (jednego wpisu) przez każdego studenta i jego zgłoszenie na forum dyskusyjnym (w poleceniu zawężenie wyboru wpisów do określonego przedziału czasowego, jak również wprowadzenie obowiązku dokonywania unikalnych wyborów przez studentów);
3. polecenie zbadania tematu zasygnalizowanego we wpisie z blogu, jego rozwinięcie oraz przeanalizowanie obecnego stanu przedmiotu (zdarzenia, rzeczy);
4. polecenie publikacji w określonym terminie na forum opracowania rozwijającego wpis z blogu (publikacja w wątku uprzednio założonym w celu zgłoszenia tematu przez studenta);
5. polecenie i zachęcenie do komentowania oraz rozwijania prac studentów przez innych uczestników kursu (w określonym ramach czasowych);
6. punktowanie zarówno opracowań rozwijających wpis z blogu, jak również komentarzy oraz dyskusji dotyczących tychże opracowań

Ważny jest czytelny system oceniania pracy studentów oraz branie pod uwagę przy ocenianiu jakości wyboru dokonanego przez studenta spośród niekoniecznie jednolitych charakterem wpisów na blogu oraz stopnia wnikliwości zbadania tematu i jakości opisu (styl, przejrzystość, kompletność autorskiego opisu, jak również udokumentowanie tematu - np. w formie odnośników internetowych). Klarowne zasady punktacji wypowiedzi powinny być również podane dla oceny dyskusji komentującej przygotowane przez kursantów opracowania. Dodatkowym poleceniem, przy dużej liczby osób w grupie, może być prośba o skupienie się w komentarzach i dyskusji na wybranej, małej grupie opracowań. Z tych samych względów można też wprowadzić ograniczenie w liczbie znaków publikowanych opracowań. Powyższy schemat jest rozwiązaniem wdrożonym i testowanym podczas zajęć ze studentami w trakcie wykładu e-learningowego w SGH.

Kolejną gamę serwisów stanowią social bookmarking, które mogą umożliwić budowę kolekcji źródeł zewnętrznych dla programu realizowanego na zajęciach tradycyjnych, czy też e-learningowych. W proces ten nauczyciel może zaangażować grupę studentów. W przypadku zaś samodzielnego redagowania katalogu może on posłużyć, wzorem jednego z rozwiązań dla wiki czy bloga, za listę dodatkowych lektur dla studentów. Lista taka może mieć charakter obligatoryjny dla wszystkich lub też studentów pracujących nad wyrównaniem poziomu wiedzy z przedmiotu. W takim przypadku pomocnym nauczycielowi narzędziem będzie nie tylko możliwość publikowania odnośników do zewnętrznych zasobów edukacyjnych, ale i tworzenie opisów przy każdym z dodawanych do listy odnośników. Każda zaś zmiana na liście może być przesyłana kanałami RSS studentom. Taki schemat pozwala na stymulowanie studentów do systematycznego pogłębiania wiedzy z zakresu programu przedmiotu. Zaletą serwisów social bookmarking w podanych wyżej przykładach jest możliwość zaawansowanego kategoryzowania źródeł (tagi), a przez to także tworzenie podkatalogów tematycznych. W przypadku zajęć e-learningowych narzędzie social bookmarking może być wykorzystane dodatkowo do realizacji bardziej złożonych zadań. Przykładem służyć może polecenie doboru zasobów dla określonych tematów badawczych, realizowane w podgrupach studenckich. Każda z grup może mieć odgórnie określone zbiory tagów (słów kluczy).

Interesujące rozwiązanie dla dalszego zastosowania wyników prac w ramach bookmarking proponuje dr Gabriela Grosseck [21], tj. tworzenie map mentalnych w celu analizy relacji pomiędzy stosowanymi przez studentów tagami, dla wybranego zadania (przedmiotu). W tym celu jednak należy wykorzystać specjalny program do Mind Mappingu. 

Kolejną z opisywanych grup narzędzi Web 2.0 stanowią serwisy współdzielenia i wymiany plików (media-sharing services). Zakres zastosowania w edukacji serwisów umożliwiających dzielenie się oraz wyszukiwanie i prezentację określonego rodzaju zasobów jest bardzo szeroki i to na wszystkim polach eksploatacji serwisów podcastingu, vidcastingu, współdzielenia wideo, fotografii, jak również prezentacji oraz dokumentów. Według Toma Franklina i Marka van Harmenela [22], podcasty mogą służyć do dostarczania wstępnych materiałów w celu przygotowania się studentów do realizacji zajęć tradycyjnych lub też jako forma nagrań audio treści wykładów do późniejszego wykorzystania przez studentów w celu powtórzenia przerabianego materiału. Mogą też wspomóc opanowanie materiału przez studentów nieobecnych na danych zajęciach. Podcasty mogą również być bardzo pomocne w treningach językowych dla studentów obcokrajowców (lub też po prostu dla osób uczących się języka obcego). Z kolei vidcasty mogą wspierać realizację tradycyjnych zajęć poprzez audiowizualną demonstrację np. doświadczeń laboratoryjnych. Nagrania wideo z wykładów mogą być publikowane w serwisach współdzielenia nagrań (np. YouTube), co umożliwia znaczne poszerzenie audytorium - odbiorców treści edukacyjnych. Dodatkowo serwis Google Video posiada wydzielone katalogi (a dokładniej oznaczenia, tagi) na nagrania edukacyjne [23]. Do wspomagania realizacji zajęć zarówno tradycyjnych, jak i e-learningowych mogą być również wykorzystane serwisy współdzielenia fotografii. Przykładem może służyć budowa wspólnego zbioru fotografii do zajęć z geografii czy lokalizacji przestrzennej. Aspekt rozproszenia geograficznego uczestników zajęć online w tym przypadku może być bardzo dużym atutem dla jakości i kompletności takiej kolekcji. Dodatkowo serwisy współdzielenia fotografii (takie jak Flickr) umożliwiają zaznaczanie i komentowanie fragmentów zdjęć, co jest bardzo przydatną cechą w realizacji zajęć z wielu przedmiotów. Istotną zaletą serwisów współdzielenia zasobów jest też możliwość publikowania autorskiego materiału na zasadach licencji Creative Commons [24], a takie rozwiązanie daje dużo szersze możliwości wykorzystania zbiorów przez innych użytkowników, m.in. użycia zdjęć do celów edukacyjnych.

Warto też wspomnieć o konkretnych inicjatywach wykorzystania serwisów współdzielenia zasobów w celach edukacyjnych. W zakresie projektów współdzielenia nagrań wideo znakomitym przykładem jest inicjatywa Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, który rozwija własną stronę w serwisie YouTube [25]. Strona Uniwersytetu udostępnia nagrania wideo z tradycyjnie realizowanych zajęć. Uniwersytet do ponad 200 różnych nagrań wykładów dodał także serie kilku kompletnych kursów w formie audiowizualnej. Każdy internauta może swobodnie korzystać z tych zasobów, a ich umieszczenie w tak popularnym serwisie jak YouTube znacznie zwiększa zasięg misji edukacyjnej, jakiej podjął się UC Berkeley. To jednak nie pierwsza inicjatywa w zakresie Web 2.0 realizowana przez ten uniwersytet. Już w 2001 roku UC Berkeley udostępnił na własnym serwerze serwis UC Berkeley Video and Podcast for Courses & Events (webcast.berkeley) [26], który do dnia dzisiejszego służy studentom równie dobrze co strona UC na YouTube. Cennym elementem tego serwisu są nagrania wideo i audio nie tylko z obecnie prowadzonych zajęć, ale i kursów archiwalnych, których studenci nie mogą już realizować [27].

Rozwój technologii Web 2.0, w szczególności trend tworzenia serwisów podcastowych i vidcastowych, jak również współdzielenia się zasobami (głównie filmami wideo) niesie ze sobą dodatkowe wartości. Idea ta wywołuje w społecznościach ośrodków akademickich coraz większą potrzebę nagrywania wykładów, w szczególności profesorów o najwyższy autorytecie i ich archiwizowania dla kolejnych pokoleń (odrębnym zagadnieniem jest ich publiczne lub ograniczone udostępnianie).

Bardzo duże możliwości dla edukacji stwarza ostatnia z wymienianych grup technologii i usług Web 2.0, tj. serwisy społeczności internetowych oraz wirtualne światy, jak również trend łączenia różnych usług społecznych w jednym serwisie. Serwisy społecznościowe mogą w sposób znaczący wspomagać edukację, w szczególności niesformalizowaną. Przykładem służą serwisy społeczności profesjonalnych, gdzie osoby o zbieżnych zainteresowaniach (m.in. zawodowych) mogą dyskutować online czy też uzyskać fachową odpowiedź na nurtujące pytania. Informacja zwrotna z takiego źródła może być bardziej trafna czy też wartościowa niż treści podręczników lub innych statycznych materiałów edukacyjnych.

Interesującym trendem jest również łączenie różnych usług społecznych w jednym serwisie w aspekcie procesów edukacyjnych. Jeden z najpopularniejszych portali społecznościowych Facebook włączył do usług oferowanym swoim użytkownikom platformę e-learningową CourseFeed przygotowaną na wzór popularnej platformy BlackBoard (BB). Platforma CourseFeed posiada 95% funkcji dostępnych w profesjonalnej platformie BB [28]. Implementacja platformy umożliwi dostarczanie i organizowanie kursów bezpośrednio w serwisie Facebook, a ich odbiorcami może być populacja 73,5 mln osób, które założyły już konta w tym portalu. Warto też wspomnieć, iż z platformy CourseFeed na Facebook można korzystać bezpłatnie, w przeciwieństwie do BB i wielu innych systemów e-learningowych.

Drugi przykład łączenia usług w jednym serwisie to Confluence [29] - rozbudowana wersja aplikacji typu wiki. W Confluence położono nacisk na narzędzia znane z serwisów społecznościowych, a sama platforma kierowana jest do społeczności uczących się z nastawieniem na dzielenie się wiedzą w korporacjach.

Wartą przedstawienia, w zakresie zastosowań mechanizmów serwisów społecznościowych w edukacji, jest również platforma Elgg. Platformę wdrożył m.in. Uniwersytet w Brighton. Uczelnia ta zintegrowała Elgg z posiadanymi systemami informatycznymi, w tym z platformą elearningową. Tym samym dostęp do Elgg otrzymała 36-tysięczna społeczność studentów. Bardzo szybko zaczęli oni odkrywać bogatą gamę funkcji Elgg oraz stali się aktywną społecznością blogującą. Elgg pomaga też w nawiązywaniu kontaktów osobom o zbieżnych zainteresowaniach oraz w tworzeniu e-portfolio przez studentów. Platforma wspiera również sam proces dydaktyczny. Studenci wybranych kierunków studiów publikują autorskie filmy na Elgg w oczekiwaniu na komentarze i informację zwrotną na ich temat od pozostałych uczestników zajęć. Osoby odpowiedzialne za rozwój ICT w dydaktyce Uniwersytetu twierdzą, iż dzięki tej platformie przekształcają wirtualne środowisko uczenia się w środowisko dzielenia się wiedzą [30].

Odrębnym zagadnieniem, na które należy zwrócić uwagę, jest rozwój projektów edukacyjnych w wirtualnych światach. W Second Life (SL), największym wirtualnym świecie dostępnym w sieci, mnożą się inicjatywy ośrodków edukacyjnych. Liczba osób grających w SL i spędzających w nim codziennie wiele godzin systematycznie rośnie. Dlatego też rozwija się idea oferowania w SL usług edukacyjnych, będących odwzorowaniem np. rzeczywistej oferty dydaktycznej danej uczelni. Jest to także niepowtarzalna okazja dla ekspansji ośrodków akademickich do prowadzenia zajęć dla międzynarodowych grup studentów i wolnych słuchaczy.

Możliwości edukacyjne dla użytkowników SL rosną nie tylko ze względu na zakładanie swoich przedstawicielstw w wirtualnym świecie przez ośrodki akademickie i szkoleniowe. Wirtualne światy stwarzają niepowtarzalną okazję do kontaktu i interakcji z innymi użytkownikami z całego świata. Taka sposobność umożliwia wymianę dobrych praktyk, dzielenie się wiedzą i informacjami. Może też pomóc w realizacji badań w zakresie niemożliwym do osiągnięcia w rzeczywistości, co jest szczególnie istotne dla studentów z małych ośrodków akademickich [31]. Burzliwy rozwój Second Life oraz innych gier tego typu pozwala postawić tezę, iż możliwości edukacyjne wirtualnych światów nie zostały jeszcze w pełni odkryte.
 

Podsumowanie

Zaprezentowany w opracowaniu przegląd technologii i usług to jednak początek drogi rozwoju inicjatyw edukacyjnych w WEB 2.0. W obliczu koncentracji
na uczeniu się poprzez działanie, współtworzenie i współdzielenie zasobami, zagadnieniem do analiz i dyskusji pozostaje kwestia praw własności generowanych zasobów oraz ochrony praw autorskich użytkowanych i przetwarzanych treści. W przypadku blogosfery można wyraźnie odróżnić wpisy podstawowe oraz komentarze i rekomendacje, jednakże już w mechanizmach wiki treść budowana jest dynamicznie i finalnie stanowi jednorodny dokument. Dodatkowo, do grona autorów i aktywnych użytkowników zasobów (aktywność rozumiana m.in. jako czynność przetwarzania zasobu) należy również dołączyć właścicieli serwisów, w których odbywają się procesy publikacji, przetwarzania i konsumpcji zasobów.

Przed władzami uczelni i środowiskiem akademickim stoi wiele wyzwań związanych z wdrażaniem i rozwojem technologii oraz usług Web 2.0. Obecne debaty prowadzone w środowisku dotyczą skali otwartości uczelni i upubliczniania treści dydaktycznych - wzorem prezentowanych w opracowaniu przykładów, jak inicjatywy Uniwersytetu w Berkeley oraz wzorem innych inicjatyw, np. projektu OpenCourseWare [32], realizowanego przez Massachusetts Institute of Technology czy projektu OpenLearn - LearningSpace [33], prowadzonego przez the Open University. Do tych pytań należy dodać szereg związanych bezpośrednio z implementacją technologii Web 2.0, takich jak:

• Jakie narzędzia i technologie Web 2.0 wdrażać do procesów dydaktycznych?
• Czy integrować je z zamkniętymi systemami środowiska edukacyjnego (np. platformami e-learningowymi), czy też trakować je jako otwarte serwisy z publiczną dostępnością zasobów?
• W przypadku wyboru publicznego dostępu do tworzonych przez studentów zasobów, jak postępować z tymi treściami po zakończeniu studiów przez ich autora?
• Jak zachęcać do korzystania z narzędzi Web 2.0?
• Czy kontrolować proces tworzenia wszystkich treści przez studentów i jak reagować w przypadkach łamania zasad (np. netykiety)?
• Czy rozwijać własne narzędzia Web 2.0, ściśle dopasowane do potrzeb uczelni, czy też korzystać z oprogramowania dostępnego w sieci (np. open source)?
• Czy zachęcać do korzystania z dostępnych już w internecie serwisów Web 2.0, czy też adaptować (lub budować) i utrzymywać takie narzędzia w uczelnianych strukturach oraz firmować je logotypem uczelni?

To jedynie wybrane spośród wielu pytań, na które każdy ośrodek akademicki powinien samodzielnie odnaleźć odpowiedzi, by rozwój technologii i usług Web 2.0 był dopasowany do potrzeb środowiska i równocześnie zgodny ze światowymi trendami.

Nie należy jednak wątpić, iż nowe technologie i usługi identyfikowane z ideą Web 2.0 wpływają na zmiany w środowisku dydaktycznym, w którym trendem staje się przechodzenie z tradycyjnych form przekazu wiedzy na aktywne uczestniczenie studentów w tworzeniu wiedzy i zasobów edukacyjnych.

Marcin Dąbrowski

Edukacja i Dialog, maj 2008

Przypisy